Drogę podania szczepionki ustala się na podstawie badań klinicznych, a technika i warunki podania szczepionki (oraz jej przechowywania) są istotne dla uzyskania właściwych efektów działania szczepienia. Szczepionki podaje się:
- domięśniowo,
- podskórnie,
- śródskórnie,
- donosowo (obecnie takie preparaty nie są dostępne w Polsce),
- doustnie.
Co istotne – o drodze podania szczepienia decyduje zawsze producent szczepionki.
Do zadań pielęgniarki podającej szczepienie należy jedynie indywidualny dobór igły do predyspozycji anatomicznych pacjenta. Szczepienia podaje się na ogół w obecności lekarza lub pediatry, a po szczepieniu należy pozostać w przychodni przez 20-30 minut. Ma to związek z możliwością wystąpienia ciężkiej reakcji anafilaktycznej lub omdlenia.
U niektórych pacjentów (np. z alergią lub wstrząsem anafilaktycznym w wywiadzie) taka reakcja może wystąpić po upływie 15 minut, choć zdecydowana większość ciężkich reakcji anafilaktycznych rozwija się w pierwszych minutach po szczepieniu.
Chcesz umówić wizytę u internisty?
Zobacz, gdzie umówisz konsultację w Świecie Zdrowia
Szczepienia doustne
Wśród szczepionek doustnych wyróżnia się szczepienia na:
Obecnie, poza rotawirusami, pozostałe szczepionki są dostępne w formie zastrzyku.
W Polsce dostępne są dwa rodzaje szczepionek przeciwko rotawirusom, przy czym niezależnie od wyboru szczepionki pierwszą dawkę należy podać przed ukończeniem 12. tygodnia życia (najlepiej do 8. tż.), a cały cykl szczepienia zakończyć przed ukończeniem 24. tygodnia życia.
W przypadku szczepienia doustnego przeciwko polio w Polsce na ogół stosowane są szczepienia podawane podskórnie lub domięśniowo, natomiast jest dostępna także doustna, którą powinno się podawać zgodnie ze schematem szczepień ochronnych.
Istnieją także szczepionki bakteryjne stosowane w celu wzmocnienia odporności. To tzw. szczepionki nieswoiste, wykorzystywane w leczeniu i profilaktyce nawracających infekcji dróg oddechowych. Zawierają one inaktywowane bakterie, które stymulują naturalne mechanizmy obronne organizmu. Zwiększają aktywność komórek bakteriobójczych i poziom przeciwciał.
Warto jednak pamiętać, że nie zastępują antybiotyków – nie leczą ostrych zakażeń, ale mogą wspierać terapię i zmniejszać ryzyko nawrotów.
Szczepionki bakteryjne stosowane w celu wzmocnienia odporności są dostępne wyłącznie na receptę. Na rynku dostępnych jest kilka preparatów, z których część może być stosowana także u dzieci. Ich działanie ma charakter krótkoterminowy — mają za zadanie czasowo pobudzić układ odpornościowy do skuteczniejszej walki z infekcjami.
Jak dbać o odporność dziecka?
Pobierz Poradnik i poznaj najważniejsze zasady wzmacniania odporności u Twojego dziecka
Szczepienia donosowe
Szczepionki donosowe, podobnie jak doustne, mają formę zawiesiny podawanej bezpośrednio na błonę śluzową – w postaci kropli lub aerozolu. Obecnie w Polsce szczepionki donosowe nie są dostępne.
Ostatnią zarejestrowaną i stosowaną szczepionką donosową była szczepionka przeciw grypie, podawana w formie aerozolu w sezonie 2019/2020.
Szczepienia podskórne/domięśniowe
Najczęściej stosowanymi drogami podania szczepionek są:
- podskórne,
- śródskórne,
- domięśniowe.
W przypadku szczepienia podskórnego, preparat podaje się zazwyczaj w ramię (środkowa część zewnętrznej powierzchni), okolicę brzucha lub międzyłopatkową.
Szczepienia domięśniowe wykonuje się u dorosłych najczęściej w mięsień naramienny, natomiast u dzieci – w przednio-boczną część uda.
Droga śródskórna dotyczy wyłącznie szczepionki BCG przeciw gruźlicy, którą podaje się w górną, zewnętrzną część lewego ramienia.
W przypadku szczepionek inaktywowanych zawierających adiuwanty (np. przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi), szczególnie ważne jest głębokie wstrzyknięcie domięśniowe. Płytkie podanie może prowadzić do wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych, takich jak:
- miejscowe podrażnienie,
- stan zapalny (naciek),
- a nawet martwica tkanek.
Jaką drogą podać szczepionkę?
Drogę podania szczepienia ustala zawsze producent na podstawie prowadzonych badań, w tym także badań klinicznych.
Szczepienia są formą profilaktyki i zapobiegania rozwojowi groźnych chorób. Mogą jednak powodować skutki uboczne. Najczęściej występującymi powikłaniami po podaniu szczepionek są:
- tkliwość w miejscu wkłucia,
- gorączka,
- gorsze samopoczucie.
W przypadku szczepionek w postaci iniekcji należy dobrać odpowiednią igłę do wstrzyknięcia – indywidualnie w zależności od wieku, masy ciała oraz miejsca wstrzyknięcia. Wstrzyknięcia domięśniowe należy wykonywać pod kątem 90 stopni do powierzchni skóry.
Przechowywanie szczepionek
Warto pamiętać, że nie tylko sposób podania szczepionki ma znaczenie, ale także warunki jej przechowywania. Z tego względu nie zaleca się kupowania szczepionek samodzielnie w aptece i przechowywania ich w domu, nawet w lodówce.
Choć szczepionkę można wykupić w aptece na podstawie recepty, najlepiej jest wykonać szczepienie bezpośrednio w punkcie szczepień. Tam preparaty są przechowywane zgodnie z wymaganiami, w odpowiednich warunkach temperaturowych.
Regulacje podawania szczepień zawarte są w Ogólnych wytycznych dotyczących szczepień ochronnych, aktualizowanych corocznie.
Ogólne wytyczne obejmują m.in.:
- technikę wykonywania szczepionek,
- zasady higieny,
- korzystanie kilkakrotnie z wielorazowych fiolek.
Niewłaściwe przechowywanie szczepień lub niewłaściwa technika podania może wpływać na skuteczność szczepienia, obniżając jego działanie.
Czytaj także: Szczepienia w aptece – jak zaszczepić się w aptece? Czy farmaceuta może szczepić przeciw grypie?
Kalendarz szczepień ochronnych
W Polsce szczepienia ochronne są realizowane zgodnie z kalendarzem szczepień, który rozpoczyna się już w szpitalu, tuż po narodzinach. Większość obowiązkowych szczepień przypada na pierwsze lata życia i kończy się zazwyczaj do 6. roku życia dziecka.
Szczepienia w Polsce są podzielone na szczepienia obowiązkowe (i tym samym refundowane przez NFZ) oraz na szczepienia zalecane, które na ogół nie są refundowane (wyjątkiem jest szczepionka przeciwko COVID-19 oraz przeciwko ludzkiemu wirusowi brodawczaka).
Wśród szczepień zalecanych znajdują się szczepienia przeciw:
Przed wyjazdem do niektórych regionów świata warto wykonać szczepienia ochronne przeciw chorobom, które tam występują. Dotyczy to m.in. japońskiego zapalenia mózgu czy duru brzusznego.
Zobacz: Kalendarz szczepień dla dorosłych
Odczyny poszczepienne
Po szczepieniu pacjent powinien pozostać w przychodni przez 20–30 minut, ponieważ w tym czasie może wystąpić ciężka reakcja anafilaktyczna lub omdlenie. Dotyczy to zarówno dorosłych, jak i dzieci — dlatego wszystkim zaleca się pozostanie pod obserwacją personelu medycznego.
Większość ciężkich reakcji alergicznych pojawia się bezpośrednio po podaniu szczepionki.
W przypadku wystąpienia niepokojących objawów poszczepiennych należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem.
Jeśli zostanie potwierdzony NOP (niepożądany odczyn poszczepienny), lekarz ma obowiązek zgłoszenia tego faktu do właściwego Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego (PPIS) w ciągu 24 godzin.
Bibliografia
- https://www.mp.pl/szczepienia/praktyka/porocedury/71176,podstawowe-zasady-wykonywania-szczepien-ochronnych
- https://www.mp.pl/szczepienia/artykuly/wytyczne/ogolne-wytyczne/302170,ogolne-wytyczne-dotyczace-szczepien-ochronnych-cz-4-aktualne-2021-zalecenia-advisory-committee-on-immunization-practices-acip
- https://szczepienia.pzh.gov.pl/jaka-droga-podajemy-szczepionki/
To również może Cię zainteresować:
Polecane artykuły:
Czy w szczepionce przeciw COVID-19 znajduje się wirus lub jego fragment? 
Choroba dekompresyjna (choroba kesonowa) – przyczyny, objawy, przebieg leczenia Czy działania niepożądane szczepionek wektorowych przeciw COVID-19 są cięższe niż szczepionek mRNA? Jak przebiegały badania szczepionki przeciw COVID-19? 
