Dysfonia – przyczyny, objawy i leczenie zaburzenia barwy głosu

Dysfonia – co to jest?

Dysfonia to zaburzenia głosu, inaczej fonacji. Nieprawidłowości mogą pojawiać się na płaszczyznach akustycznych głosu, czyli dotyczyć barwy głosu, poziomu głośności mowy, czasu trwania mowy, (oprócz nieprawidłowego głosu mogą mieć też inne objawy). Przyczyn zaburzeń głosu jest wiele i to od tego, co odpowiada za zaburzenie, uzależnione jest leczenie.

W zależności od przyczyny, dysfonia może objawiać się na różne sposoby. Wyróżnia się dwa główne typy dysfonii: czynnościową, związaną z nieprawidłową pracą mięśni krtani bez zmian w jej budowie, oraz organiczną, wynikającą z trwałych zmian w strukturze narządu głosu. Zaburzenia te mogą dotyczyć różnych parametrów fonacji – barwy, głośności czy czasu trwania mowy – i znacząco wpływać na codzienną komunikację.

Rodzaje dysfonii

Wyróżnia się dwa główne typy dysfonii: czynnościową i organiczną.

Dysfonia czynnościowa

Występuje wtedy, gdy praca mięśni krtani jest zaburzona, mimo że w jej budowie nie stwierdza się zmian. Przyczyny dysfonii czynnościowej to m.in. przeciążeniem głosu, czynnikami psychogennymi czy działaniem niektórych leków.

Wyróżnia się trzy podtypy dysfonii czynnościowej:

• Dysfonia hiperfunkcyjna – wynika ze wzmożonego napięcia mięśni podczas fonacji. Prowadzi to do przeciążenia głosu i objawia się najczęściej chrypką, bólem krtani, suchością gardła oraz uczuciem napięcia w obrębie mięśni głosowych. W zaawansowanych przypadkach może powodować przekrwienie fałdów głosowych i powstawanie guzków głosowych.
• Dysfonia hipofunkcyjna – spowodowana obniżonym napięciem mięśni wewnątrz- i zewnątrzkrtaniowych. Objawia się osłabieniem głosu, trudnością w długim mówieniu i częstszą potrzebą brania oddechu w trakcie wypowiedzi. Występuje rzadko u osób młodych, częściej natomiast u osób starszych, przewlekle chorych, z anemią lub chorobami tarczycy.
• Dysfonia psychogenna – zaburzenie mowy związane z czynnikami emocjonalnymi i psychicznymi. Cechuje się utratą głosu przy zachowaniu prawidłowego, dźwięcznego kaszlu i śmiechu. Często towarzyszą jej inne objawy psychosomatyczne.

Dysfonia organiczna

Powstaje w wyniku zmian strukturalnych w obrębie fałdów głosowych i krtani. Może być następstwem chorób zapalnych, wad wrodzonych, polipów, guzów, obrzęków (np. przy refluksie żołądkowo-przełykowym) czy porażenia fałdów głosowych. Porażenie może mieć charakter:

• ośrodkowy – związany z uszkodzeniami w mózgu,
• obwodowy – wynikający z uszkodzenia nerwu krtaniowego wstecznego (np. po operacjach tarczycy, w przebiegu tętniaka aorty lub guzów śródpiersia).

Utrata dźwięczności głosu występująca nagle może być spowodowana różnymi czynnikami. Najcięższą postacią zaburzeń głosu jest afonia, czyli całkowita utrata głosu. Jeśli nie stwierdza się zmian organicznych w krtani, jej przyczyną bywają zaburzenia psychiczne, takie jak:

• depresja,
• zaburzenia lękowe,
• zaburzenia osobowości.

Przyczyny dysfonii 

Przyczyny dysfonii są zróżnicowane i zależą od jej rodzaju. Zaburzenia głosu mogą wynikać zarówno z problemów anatomicznych, jak i czynników funkcjonalnych czy psychicznych. Przyczyny mogą mieć bardzo różny charakter, dlatego w przypadku zaburzeń głosu niezbędna jest wizyta u specjalisty.

Najczęstsze przyczyny zaburzeń głosu

• choroby krtani – zapalenia, wady wrodzone, zmiany przerostowe, polipy, guzy nowotworowe,
• zaburzenia napięcia mięśni krtani – zarówno nadmierne, jak i zbyt słabe napięcie mięśni odpowiedzialnych za fonację,
• choroby endokrynologiczne – m.in. niedoczynność lub nadczynność tarczycy, zaburzenia hormonalne,
• czynniki neurologiczne – uszkodzenia nerwów odpowiedzialnych za pracę krtani, np. nerwu krtaniowego wstecznego (po operacjach tarczycy, w przebiegu tętniaka aorty, guzów śródpiersia), zmiany w mózgu przy chorobie Parkinsona czy uszkodzeniu jądra ruchowego nerwu błędnego,
• czynniki psychiczne – zaburzenia lękowe, depresja, zaburzenia osobowości, silny stres emocjonalny,
• niedobory i czynniki ogólnoustrojowe – anemia, niedobory witamin i minerałów,
• działania niepożądane leków – niektóre farmaceutyki mogą wpływać na jakość głosu.

Charakterystyczne objawy dysfonii i afonii

Objawy dysfonii mogą mieć różne nasilenie – od subtelnych zmian w barwie głosu po całkowitą jego utratę. Do najczęściej obserwowanych należą:

• zmiana jakości i barwy głosu,
• chrypka, szorstkość lub matowość głosu,
• wysiłek podczas mówienia, szybkie męczenie się głosu,
• duszność wdechowa w trakcie fonacji.

W najcięższej postaci zaburzenia – afonii – dochodzi do całkowitej utraty głosu. 

Charakter objawów zależy od rodzaju dysfonii:

• Dysfonia hiperfunkcyjna – głos ochrypły, szorstki, z towarzyszącym bólem gardła lub krtani, uczuciem napięcia mięśni oraz nadmierną suchością w obrębie krtani.
• Dysfonia hipofunkcyjna – głos osłabiony, cichy, często przypominający ochrypły szept; trudność w utrzymaniu dłuższej wypowiedzi.
• Dysfonia psychogenna – zmiana barwy głosu lub chrypka przy zachowanym, dźwięcznym kaszlu i śmiechu; objawy często współwystępują z innymi dolegliwościami psychosomatycznymi. 

Leczenie dysfonii

Leczenie dysfonii zależy od jej przyczyny oraz rodzaju. Diagnostyką i terapią zajmuje się otolaryngolog lub foniatra. W zależności od przyczyny, dobiera się odpowiednie metody terapii. Pierwszym krokiem jest szczegółowy wywiad medyczny, a następnie wykonanie badań, takich jak:

• laryngoskopia – ocena budowy i funkcji krtani,
• stroboskopia – badanie wykorzystujące migające światło dopasowane do częstotliwości drgań strun głosowych, co pozwala „spowolnić” ich obraz i ocenić pracę fałdów głosowych w całym cyklu wibracyjnym,
• elektromiografia (EMG) – badanie czynności mięśni krtani.

Wyniki badań pozwalają określić, czy mamy do czynienia z dysfonią czynnościową (bez zmian w budowie) czy organiczną (z obecnością zmian strukturalnych). Warto pamiętać, że przewlekła dysfonia czynnościowa może prowadzić do powstania wtórnych zmian w krtani, np. guzków głosowych czy obrzęków.

W leczeniu dysfonii kluczowe jest ograniczenie wysiłku głosowego. Dalsze postępowanie zależy od rodzaju schorzenia:

• Dysfonia czynnościowa – podstawą jest rehabilitacja głosu, której celem jest nauka prawidłowej emisji dźwięku; proces ten może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Często zaleca się także badania krwi w kierunku niedoborów witamin, minerałów oraz zaburzeń hormonalnych.
• Dysfonia organiczna – leczenie przyczynowe, ukierunkowane na usunięcie zmian w obrębie krtani lub leczenie choroby podstawowej.
• Dysfonia psychogenna – wskazana jest terapia psychologiczna lub psychiatryczna, a w razie potrzeby także leczenie farmakologiczne zaburzeń lękowych czy depresyjnych.

Farmakoterapia w dysfonii pełni rolę wspomagającą. Może obejmować glikokortykosteroidy (w stanach zapalnych), suplementację niedoborów, a w przypadku dysfonii psychogennej – leki uspokajające lub przeciwdepresyjne. 

W terapii pomocne bywają także metody fizykalne, takie jak jonoforeza, diatermia czy ciepłe inhalacje. Ich celem jest poprawa ukrwienia i regeneracji tkanek krtani.

Jak zapobiegać dysfonii?

Profilaktyka dysfonii jest kluczowa, szczególnie dla osób, które często używają głosu w pracy lub życiu codziennym. Oto kilka podstawowych zasad dbania o higienę głosu, które pomagają zachować zdrowy i sprawny głos:

Zasada profilaktyki dysfonii	Opis
Dbaj o higienę głosu	Unikaj krzyczenia, długiego mówienia bez przerw oraz mówienia w hałaśliwym otoczeniu.
Odpoczywaj głosowo	Regularne przerwy w mówieniu pozwalają mięśniom krtani się zregenerować.
Nawadniaj organizm	Pij odpowiednią ilość wody, aby błony śluzowe krtani pozostały wilgotne i zdrowe.
Unikaj palenia i dymu	Dym papierosowy i inne substancje drażniące podrażniają drogi oddechowe i fałdy głosowe.
Kontroluj alergie i refluks	Alergie i refluks żołądkowo-przełykowy mogą negatywnie wpływać na zdrowie krtani.
Ćwicz prawidłową emisję głosu	Skonsultuj się z logopedą lub foniatrą, zwłaszcza jeśli często używasz głosu w pracy.
Unikaj leków wysuszających	Niektóre leki mogą wysuszać błony śluzowe – stosuj je ostrożnie i pod kontrolą lekarza.