Astma oskrzelowa u dzieci – objawy, przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać i kontrolować chorobę? 

Astma oskrzelowa u dzieci – czym jest i jak się objawia?

Astma to przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych ze współwystępującą nadreaktywnością oskrzeli, objawiająca się m.in.

• dusznością,
• kaszlem,
• świszczącym oddechem.

Na całym świecie z astmą może zmagać się nawet 14% dzieci. W Polsce, według danych Narodowego Funduszu Zdrowia, astma częściej diagnozowana jest u chłopców niż u dziewczynek, a najwięcej dzieci z astmą jest w wieku 6–10 lat.  

Podobnie jak w przypadku astmy oskrzelowej u dorosłych, schorzenie to może ograniczać codzienne aktywności. U dorosłych często prowadzi do konieczności korzystania ze zwolnienia lekarskiego, natomiast u dzieci istotnie wpływa na jakość życia.

Po czym stwierdza się astmę u dzieci? 

Rozpoznanie astmy u dzieci nie jest prostym zadaniem. Diagnozę astmy oskrzelowej łatwiej przeprowadzić u osób dorosłych lub starszych dzieci, u których – oprócz oceny objawów – możliwe jest wykonanie spirometrii. W przypadku małych dzieci rozpoznanie astmy jest większym wyzwaniem. 

W procesie diagnostycznym u dzieci poniżej 5. roku życia bierze się pod uwagę m.in.: 

• nawracające ostre epizody świszczącego oddechu, z objawami podobnymi do astmy lub bez nich pomiędzy epizodami, 
• brak innej, alternatywnej przyczyny występujących objawów ze strony układu oddechowego, 
• odpowiedź organizmu na próbę terapeutyczną po zastosowaniu leczenia przeciwzapalnego (np. wziewnymi glikokortykosteroidami).  

Ponadto lekarz w procesie diagnostycznym może zlecić wykonanie: 

• badania obrazowego klatki piersiowej, 
• badań w kierunku alergii (testów alergicznych),
• badania saturacji krwi tętniczej,
• badanie gazometrii, 
• badania stężenia tlenku azotu w wydychanym powietrzu (test FeNO), 
• badania plwociny indukowanej. 

Diagnostyka oceny obciążenia rodzinnego

Istotnym elementem diagnostyki jest również ocena obciążenia rodzinnego, w tym występowania astmy u najbliższych krewnych. 

Rodziców powinny zaniepokoić objawy mogące wskazywać na rozwój astmy oskrzelowej u dziecka, takie jak: 

• trudności z oddychaniem, w tym świszczący oddech – zwłaszcza wysoki, piszczący dźwięk podczas wydechu, 
• suchy kaszel lub napady kaszlu niezwiązane z przeziębieniem, 
• utrudniony, ciężki lub przyspieszony oddech, 
• nasilenie objawów oddechowych po śmiechu, płaczu lub aktywności fizycznej, 
• pojawianie się objawów podczas snu, prowadzące do wybudzenia dziecka, 
• niebieskawy lub szary kolor skóry wokół ust, 
• nasilenie problemów z oddychaniem w obecności zwierząt lub podczas oddychania zimnym powietrzem. 

Jeżeli dziecko doświadcza któregoś z powyższych objawów lub występują inne niepokojące symptomy ze strony układu oddechowego, warto skonsultować jego stan zdrowia z lekarzem. 

Skąd bierze się astma u dzieci? 

Astma jest chorobą wieloczynnikową, jednak najczęstszą przyczyną rozwoju astmy pediatrycznej są alergie na czynniki środowiskowe, zwłaszcza: 

• alergeny wziewne, takie jak roztocza kurzu domowego, pyłki roślin, sierść zwierząt czy zarodniki grzybów, 
• dym i zanieczyszczenie powietrza, w tym narażenie na dwutlenek azotu, drobne cząstki stałe (PM2,5) oraz dym tytoniowy. 

Ze względu na możliwe alergiczne podłoże choroby dzieci z astmą często zmagają się także z chorobami współistniejącymi, takimi jak alergiczny nieżyt nosa, atopowe zapalenie skóry czy alergie pokarmowe. Ponadto przewlekły charakter choroby oraz stosowane leczenie mogą zwiększać ryzyko wystąpienia problemów takich jak lęk, depresja, refluks czy otyłość. 

Jak leczyć astmę u dzieci? 

Leczenie astmy u dzieci często wymaga bardzo zindywidualizowanego podejścia. Obejmuje ono ocenę stopnia nasilenia objawów, stylu życia dziecka, czynników wyzwalających duszność oraz reakcji na wcześniej stosowane metody leczenia. 

W terapii stosuje się m.in 

• krótko działające beta2-adrenomimetyki – rozszerzające oskrzela w przypadku nasilenia duszności i zapewniające szybkie złagodzenie objawów, 
• długo działające beta2-adrenomimetyki – rozluźniające mięśnie gładkie oskrzeli i zmniejszające ryzyko napadów astmy, 
• wziewne glikokortykosteroidy – hamujące stan zapalny w drogach oddechowych oraz spowalniające proces przebudowy dróg oddechowych. 

W terapii astmy stosuje się także leki cholinolityczne, leki oddziałujące na szlak leukotrienów, teofilinę oraz przeciwciała monoklonalne, które w zależności od rodzaju, mogą wpływać na uwalnianie histaminy z komórek magazynujących czy hamować odpowiedź zapalną.  

W przypadku astmy o podłożu alergicznym lekarz może również rozważyć immunoterapię (odczulanie), której celem jest zmniejszenie nadmiernej reakcji organizmu na alergeny. Może to przyczynić się do ograniczenia częstości występowania duszności, kaszlu i świszczącego oddechu. 

O wyborze konkretnej farmakoterapii zawsze decyduje lekarz na podstawie oceny objawów oraz reakcji dziecka na zastosowane leczenie. Ze względu na to, że większość leków stosowanych w terapii astmy podaje się drogą wziewną, bardzo ważna jest również edukacja rodziców i dzieci dotycząca prawidłowej techniki inhalacji. Nieprawidłowe korzystanie z inhalatorów może znacząco obniżyć skuteczność leczenia. 

Profilaktyka astmy u dzieci 

Wdrożenie odpowiedniej farmakoterapii nie jest jedynym działaniem, jakie mogą podjąć rodzice dzieci chorych na astmę. Równie ważne jest stosowanie działań profilaktycznych, których celem jest ograniczenie kontaktu z czynnikami wywołującymi napady choroby. 

Do takich działań należą m.in.: 

• unikanie kontaktu z alergenami wywołującymi objawy alergii i nasilającymi objawy astmy (np. sierścią zwierząt, roztoczami kurzu domowego czy alergenami pokarmowymi), 
• unikanie kontaktu z dymem tytoniowym, 
• ograniczenie aktywności na zewnątrz w okresach dużego zanieczyszczenia powietrza, zwłaszcza pyłami PM2,5. 

Powikłania astmy u dzieci 

Ze względu na przewlekły charakter astma może prowadzić do różnych powikłań. Mogą one wynikać z nieleczonej lub niewłaściwie kontrolowanej choroby, a także z ciągłego narażenia dziecka na czynniki drażniące lub alergeny. 

W przypadku źle kontrolowanej astmy u dzieci mogą wystąpić m.in.: 

• zaburzenia rozwoju płuc, 
• przebudowa drzewa oskrzelowego, 
• zwiększone ryzyko infekcji dróg oddechowych (także w wieku dorosłym), 
• zahamowanie wzrostu, 
• otyłość, 
• zmniejszona wydolność oddechowa, 
• obniżona wydolność fizyczna, 
• zaburzenia snu, 
• problemy psychiczne, takie jak depresja lub zaburzenia lękowe. 

Czy z astmy wieku dziecięcego się wyrasta? 

Astma oskrzelowa jest chorobą przewlekłą, co oznacza, że obecnie nie istnieją metody pozwalające na jej całkowite wyleczenie. Częstotliwość występowania objawów w dużej mierze zależy od rodzaju astmy. 

Jeżeli choroba związana jest głównie z infekcjami, wraz z wiekiem – gdy układ odpornościowy dojrzewa – ryzyko występowania objawów może się zmniejszać. W przypadku astmy alergicznej objawy, takie jak duszność czy kaszel, mogą jednak utrzymywać się dłużej, co wynika m.in. ze stałego narażenia na kontakt z alergenami. 

Podsumowując, astma oskrzelowa jest jedną z najczęstszych chorób przewlekłych u dzieci i może znacząco wpływać na ich codzienne funkcjonowanie. Wczesne rozpoznanie choroby, właściwa diagnostyka oraz indywidualnie dobrane leczenie pozwalają skutecznie kontrolować objawy i ograniczać ryzyko zaostrzeń. Istotną rolę odgrywa także unikanie czynników wyzwalających objawy, takich jak alergeny czy zanieczyszczenie powietrza, oraz prawidłowe stosowanie leków wziewnych. Choć astma jest chorobą przewlekłą, odpowiednio prowadzona terapia i przestrzeganie zaleceń lekarskich umożliwiają większości dzieci prowadzenie aktywnego życia.