Zapalenie przełyku – przyczyny, objawy i leczenie  

Co to jest zapalenie przełyku? 

Zapalenie przełyku (esophagitis) to stan zapalny błony śluzowej przełyku wywoływany przez różne czynniki uszkadzające, z których najpowszechniejszym jest kontakt z treścią z zarzucaną z żołądka lub dwunastnicy w przebiegu choroby refluksowej przełyku (GERD – Gastroesophageal Reflux Disease).  

Pozostałe, rzadsze przyczyny zapalenia przełyku, to m.in.:

• infekcje wirusowe (np. wirusem opryszczki zwykłej HSV lub cytomegalowirusem CMV), 
• infekcje grzybicze (najczęściej grzybem Candida albicans), 

• zapalenia chemiczne (np. po omyłkowym spożyciu toksycznej substancji przez małe dziecko), 
• zapalenia polekowe (w przypadku drażniącego działania leków przyjmowanych doustnie), 
• zapalenia eozynofilowe (przewlekła antygenowozależna choroba przełyku), 
• zapalenia powstające w przebiegu radioterapii (popromienne zapalenie przełyku), 
• zapalenia powstające w przebiegu chorób ogólnoustrojowych (np. choroby Leśniowskiego-Crohna, gruźlicy). 

Polecamy: Żylaki przełyku – przyczyny, rozpoznanie, leczenie.

Objawy zapalenia przełyku 

Objawy towarzyszące powstawaniu zmian zapalnych w śluzówce przełyku mogą się różnić w zależności od przyczyny wystąpienia patologii, w większości przypadków pacjenci skarżą się na: 

• bolesne uszkodzenia nabłonka przełyku (widoczne w badaniach endoskopowych, a czasem również makroskopowo wybroczyny, ubytki, nadżerki, owrzodzenia), 
• obrzęk i przekrwienie przełyku, 
• zaburzenia połykania, takie jak dysfagia (utrudnione połykanie), odynofagia (ból przy połykaniu), uczucie zablokowania dolnej części przełyku kęsem pokarmowym, 

• nadwrażliwość, możliwe skurcze przełyku. 

Polecamy: Pieczenie w gardle – co oznacza? Możliwe przyczyny pieczenia w gardle.

Refluksowe zapalenie przełyku 

Choroba refluksowa przełyku (GERD - gastroesophageal reflux disease), to najczęstsza przyczyna stanu zapalnego śluzówki przełyku. Spowodowana jest cofaniem się z żołądka do przełyku treści pokarmowej wraz z enzymami trawiennymi i kwasem solnym. Podrażniają one delikatne tkanki, z czasem powodując na nich bardzo zaawansowane zmiany, w tym erozje i owrzodzenia. W warunkach fizjologicznych nie pozwala na to dolny zwieracz przełyku (LES), który zamyka drogę powrotną połkniętym pokarmom i zapobiega ich cofaniu się do przełyku.  

Objawy kliniczne pacjentów z refleksowym zapaleniem przełyku to najczęściej: 

• zespoły objawowe typowe dla choroby refluksowej, czyli zgaga, nudności, wymioty, kwaśne lub gorzkie odbijanie, ból w nadbrzuszu oraz pieczenie za mostkiem, nieprzyjemny oddech, uczucie cofania się pokarmu do gardła, uczucie zablokowania przełyku cofającą się treścią pokarmową, bolesne ubytki, nadżerki i owrzodzenia śluzówki przełyku, ból przy połykaniu, rzadziej krwawienie z przełyku,   
• objawy mniej typowe, będące pozaprzełykową manifestacją choroby refluksowej, w tym m.in. przewlekły kaszel, bezdechy, objawy astmy oskrzelowej, chrypa, nawracające zapalenia krtani, oskrzeli i płuc, napady bradykardii. 

Powikłaniami przełykowymi w chorobie refluksowej może być tzw. przełyk Barretta, czyli nieodwracalne zniszczenie komórek dolnej części przełyku i powstawanie w tym miejscu tkanki podobnych do te wyściełającej jelito cienkie (metaplazja jelitowa), a także pozapalne zwężenie przełyku (zmniejszenie jego średnicy).  

Polecamy: Nadżerka – szyjki macicy, żołądka, przełyku. Czym jest nadżerka i jakie daje objawy?

Eozynofilowe zapalenie przełyku 

Eozynofilowe zapalenie przełyku to coraz częściej diagnozowana w populacji choroba Jest to przewlekła choroba o podłożu immunologicznym, w której dochodzi do zwiększonej liczby eozynofili w naciekach śródnabłonkowych śluzówki przełyku (>15 eozynofili śródnabłonkowych na pole widzenia w powiększeniu 400x). 

Wśród objawów eozynofilowe zapalenie przełyku można wymienić: 

• zaburzeniami połykania, zwłaszcza dysfagią, odynofagią i zatrzymywaniem kęsa pokarmowego w przełyku,   
• zgagą i bólem w klatce piersiowej, 

• nudnościami i wymiotami, 
• bólami brzucha, 
• u małych dzieci trudnościami z karmieniem, wymiotami i niechęcią do jedzenia. 

Mechanizmy patogenetyczne choroby nie zostały jeszcze do końca wyjaśnione. Obecnie wskazuje się przede wszystkim na manifestację alergii pokarmowej lub wziewnej. Eozynofilowe zapalenie przełyku często współwystępuje z astmą, alergicznym nieżytem nosa i atopowym zapaleniem skóry. Choroba może mieć podłoże genetyczne, na co wskazuje m.in. częstsze jej występowanie u osób płci męskiej oraz występowanie rodzinne.  

Polecamy: Eozynofile – norma. Co oznaczają eozynofile niskie, a co wysokie?

Zapalenie przełyku na tle infekcyjnym 

Poza często występującym w populacji refluksowym zapaleniem przełyku oraz coraz częściej różnicowanym z nim eozynofilowym zapaleniem przełyku, w rzadszych przypadkach stany zapalne przełyku mogą mieć inne podłoża, w tym infekcje wirusowe i grzybicze.  

Wirusowe zapalenia przełyku 

Wirusowe zapalenia przełyku może być wywołane przez: 

• Herpes simplex (HSV) esophagitis – opryszczkowe zapalenie przełyku najczęściej dotyczy pacjentów z osłabioną odpornością, np. poddawanym leczeniu immunosupresyjnemu, ale też osób zupełnie zdrowych. W przełyku osoby zakażonej dochodzi do powstania bardzo bolesnych pęcherzyków i owrzodzeń, a w komórkach nabłonka stwierdza się wtręty wirusowe zawierające gęstą, kwasochłonną substancję. 
• Cytomegalovirus (CMV) esophagitis – cytomegalowirusowe zapalenie przełyku dotyczy niemal wyłącznie pacjentów z upośledzoną odpornością, najczęściej występuje w przebiegu AIDS oraz w czasie leczenia immunopresyjnego. Zmiany owrzodzeniowe tkanek przełyku mogą być liczne i bardzo głębokie. Pacjent może skarżyć się również na gorączkę, nudności, wymioty, ból w nadbrzuszu i klatce piersiowej, dysfagię. Podobnie jak w przebiegu opryszczkowego zapalenia przełyku, w cytoplazmie komórek nabłonka widoczne są wirusowe wtręty. 

Grzybicze zapalenie przełyku  

Grzybem najczęściej wywołującym stany zapalne przełyku jest Candida albicans. Infekuje on zarówno zdrowe osoby o prawidłowo funkcjonującym układzie immunologicznym, jak i pacjentów zakażonych opryszczką, jako grzybicze nadkażenie owrzodzeń.  

Rzadsze przypadki to infekcje grzybami z rodzajów Histoplasma, Blastomyces, Coccidioides oraz grzybami oportunistycznymi (Trichosporon, Aspergillus, Mucor, Rhizopus). Objawy grzybiczego zapalenia przełyku to:  

• białawy nalot na podłożu rumieniowym w dolnej części przełyku,  
• bolesne i utrudnione połykanie,  
• zgaga,  
• nudności,  
• bóle zamostkowe,  
• czasem gorączka.  

Grzybiczemu zapaleniu przełyku często towarzyszy aftoza lub kandydoza jamy ustnej.  

Polecamy: Grzybica jamy ustnej – jak leczyć? Ile trwa grzybica w jamie ustnej?

Polekowe zapalenie przełyku 

Zdarza się, że przyjmowane doustnie leki zbyt długo przebywają w przełyku, częściowo rozpuszczają się w tej lokalizacji i doprowadzają do uszkodzenia okolicznych tkanek. Dzieje się tak przede wszystkim u pacjentów unieruchomionych, przyjmujących leki doustne w pozycji leżącej lub półleżącej, a także u osób, które popijają tabletki i kapsułki zbyt małą ilością wody lub wręcz połykają je „na sucho”. Leki mogące wywołać polekowe zapalenie przełyku, to najczęściej: 

• leki przeciwbólowe (wszystkie NLPZ, zwłaszcza kwas acetylosalicylowy, czyli aspiryna),  
• antybiotyki (głównie tetracykliny, najczęściej doksycyklina),  
• preparaty żelaza,  

• chlorek potasu,  
• fenytoina (lek przeciwpadaczkowy), 
• warfaryna (środek przeciwzakrzepowy). 

Osobną grupą są leki, które mogą wywołać zapalenie przełyku działając nie miejscowo na jego tkanki, lecz układowo, obniżając odporność pacjenta lub sprzyjając rozwojowi choroby refluksowej przełyku poprzez relaksację dolnego zwieracza przełyku.  

Zapalenie przełyku – leczenie przyczynowe  

Terapia zapaleń przełyku różnego typu uzależniona jest oczywiście od przyczyn tej patologii i może obejmować: 

• podawanie leków zmniejszających wydzielanie soku żołądkowego, czyli inhibitorów pompy protonowej lub antagonistów receptora H2 (w przypadku choroby refluksowej),  
• eliminacja alergenów, leczenie dietetyczne, miejscowa lub ogólna steroidoterapia oraz endoskopowe poszerzanie przełyku (w przypadku eozynofilowego zapalenia przełyku) 
• podawanie acyklowiru (w przypadku zakażeń wirusem opryszczki pospolitej) 
• podawanie gancyklowiru (w przypadku zależeń cytomegalowirusem) 

• terapia przeciwgrzybiczna, np. nystatyna lub flukonazol 
• profilaktyka zapaleń polekowych polegająca na przyjmowaniu tabletek w pozycji siedzącej i popijaniu ich dużą ilością wody (przynajmniej pół szklanki na jedną tabletkę).

Czas trwania leczenia jest sprawą indywidualną, zależną od przyczyn powstania zmian patologicznych w przełyku, wieku pacjenta i jego stanu. Za wiedzą i zgodą lekarza, terapię farmakologiczną można wspomóc metodami domowymi, których celem jest przede wszystkim zminimalizowanie dolegliwości bólowych i dyskomfortu podczas połykania oraz skrócenie czasu leczenia. Zaleca się przede wszystkim: 

• oszczędzanie tkanek przełyku poprzez unikanie gorących, kwaśnych i pikantnych pokarmów i płynów,  
• spożywanie posiłków w małych porcjach,

• jedzenie powolne, prawidłowe przeżuwanie kęsów pokarmu, 
• spożywanie pokarmów zawsze w pozycji pionowej (na siedząco lub stojąco), nigdy poziomej, również unikanie pozycji leżącej zaraz po jedzeniu, 
• popijanie jedzenia dużą ilością wody, 
• spanie z głową uniesioną na poduszce (zwłaszcza w przypadku leczenia refluksu), 
• rzucenie palenia, 

• unikanie alkoholu, 
• leczenie otyłości i cukrzycy,
• stosowanie pomocniczo wystudzonych naparów ziołowych, np. z lukrecji, siemienia lnianego, rumianku, prawoślazu lekarskiego.