Hipogonadyzm – przyczyny, objawy i możliwości leczenia

Co to jest hipogonadyzm?  

Hipogonadyzm to termin medyczny oznaczający zmniejszoną aktywność funkcjonalną gonad (jąder, jajników) mogącą prowadzić do zaburzeń produkcji hormonów płciowych oraz wszystkich konsekwencji ich niedoborów.

Zobacz również: Hormony podwzgórza i przysadki mózgowej – jakie pełnią funkcje?

Hipogonadyzm pierwotny  

• ma miejsce, gdy jądra u mężczyzn lub jajniki u kobiet nie funkcjonują prawidłowo. Może to być spowodowane wadami wrodzonymi, takimi jak zespół Klinefeltera u mężczyzn, zespół Turnera, zespół Swyera u kobiet, uszkodzeniami gonad (np. w wyniku urazu, infekcji, nowotworu, niedokrwienia), chorobami autoimmunologicznymi i innymi czynnikami.  
• poziomy hormonów gonadotropowych, takich jak hormon folikulotropowy (FSH) i hormon luteinizujący (LH), są zazwyczaj podwyższone, ponieważ przysadka mózgowa próbuje stymulować uszkodzone gonady do produkcji hormonów płciowych. 
• pomimo wysokich poziomów FSH i LH, jajniki lub jądra nie są w stanie prawidłowo produkować hormonów płciowych, takich jak estrogeny u kobiet i testosteron u mężczyzn, co prowadzi do ich niedoboru i związanych z tym konsekwencji zdrowotnych.  

Zobacz: Niedobór estrogenów – objawy. Kiedy wykonać badania?

Hipogonadyzm wtórny  

• wynika z problemów z przysadką mózgową lub podwzgórzem, które są odpowiedzialne za regulację wydzielania hormonów gonadotropowych. Może być spowodowany guzami podwzgórza, przysadki, okolicy skrzyżowania wzrokowego (oponiak, glejak), guzami przerzutowymi, urazami czaszki, chorobami zapalnymi mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych, udarem przysadki, stosowaniem niektórych leków i innymi czynnikami. 
• problem leży na poziomie przysadki lub podwzgórza, co prowadzi do zmniejszonej produkcji FSH i LH, a w konsekwencji do niewystarczającej stymulacji gonad (jąder i jajników) i zmniejszonej produkcji testosteronu u mężczyzn i estrogenów u kobiet.   

Czytaj także: Gruczolak przysadki mózgowej – objawy, leczenie, rokowania. Czym jest guz prolaktynowy?

Hipogonadyzm męski 

Hipogonadyzm występuje u około 1–2% populacji dorosłych mężczyzn (bez uwzględnienia niedoboru testosteronu u seniorów).

Jest zespołem objawów klinicznych będących następstwem braku lub zmniejszenia wydzielania testosteronu, kluczowego męskiego hormonu płciowego odpowiedzialnego za kształtowanie cech płciowych pierwotnych i wtórnych (budowa ciała, niski głos, typ owłosienia, zarost twarzy), funkcje rozrodcze (produkcja plemników, libido), rozwój tkanki mięśniowej, metabolizm tłuszczów i inne procesy.

Najczęstszymi przyczynami hipogonadyzmu męskiego są: zespół Klinefeltera w którym występuje jeden lub większa liczba dodatkowych chromosomów X, uszkodzenia jąder (do niedawna dużym ryzykiem były powikłania po śwince), idiopatyczny hipogonadyzm hipogonadotropowy, choroby przewlekłe oraz niektóre leki, zwłaszcza sterydy anaboliczne. Obraz kliniczny hipogonadyzmu męskiego różni się u pacjentów w okresie przed- i popokwitaniowym. 

Objawy hipogonadyzmu męskiego przed okresem dojrzewania: 

• opóźnione dojrzewanie płciowe, brak rozwoju takich cech płciowych, jak fizjologiczne powiększenie jąder i prącia, owłosienie łonowe, pachwowe, zarost na twarzy, 
• zaburzenia wzrostu, 
• słaby rozwój masy mięśniowej, 
• zwiększona masa tkanki tłuszczowej (szczególnie w okolicy bioder i brzucha),  
• ginekomastia, czyli rozwój tkanki piersiowej,   
• wysoki tembr głosu,  
• nieprawidłowe proporcje ciała. 

Sprawdź: Hormon wzrostu (somatotropina, GH) – normy, wskazania, przygotowanie, przebieg badania

Objawy hipogonadyzmu męskiego u dorosłych mężczyzn: 

• obniżone zainteresowanie aktywnością seksualną, 
• zaburzenia erekcji, 
• zmniejszenie masy mięśniowej, spadek siły i objętości mięśni, 
• zmęczenie i brak energii, 
• zaburzenia nastroju, np. depresja, drażliwość, problemy z koncentracją, 
• zmniejszenie owłosienia ciała, przerzedzenie owłosienia na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu i podbrzuszu,  
• zmniejszenie gęstości mineralnej kości (zwiększone ryzyko osteopenii lub osteoporozy), 
• zwiększenie masy ciała, wzrost tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha, 
• ginekomastia, 
• zaburzenia płodności, zaburzona spermatogeneza, 
• uderzenia gorąca przypominające te występujące u kobiet w okresie menopauzy (rzadki objaw). 

Hipogonadyzm u kobiet  

Hipogonadyzm u kobiet to stan charakteryzujący się niedostateczną produkcją estrogenów i progesteronu w jajnikach. Może być wynikiem problemów pierwotnych, czyli bezpośrednich uszkodzeń lub zaburzeń funkcji jajników lub wtórnych, wynikających z zaburzeń w przysadce mózgowej lub podwzgórzu, które regulują wydzielanie hormonów gonadotropowych (FSH i LH). 

Częstość występowania hipogonadyzmu wśród kobiet w populacji ogólnej jest stosunkowo niska, ale rośnie w grupach ryzyka, takich jak pacjentki:

• ze schorzeniami jajników,
• po terapiach onkologicznych,
• z przedwczesnym wygasaniem czynności jajników,
• z chorobami genetycznymi (zespół Turnera),
• zespołem policystycznych jajników (PCOS),
• z chorobami autoimmunologicznymi.

Objawy hipogonadyzmu u kobiet mogą być różne w zależności od przyczyn i czasu wystąpienia zaburzeń: 

• opóźnione dojrzewanie płciowe (brak rozwoju piersi, owłosienia łonowego i innych wtórnych cech płciowych), 
• brak miesiączki lub nieregularne cykle, 
• zaburzenia płodności,  
• przedwczesne wygasanie czynności jajników (przedwczesna menopauza), 
• obniżone libido, 
• objawy menopauzalne, takie jak uderzenia gorąca, nocne poty, suchość pochwy, 
• zaburzenia nastroju, np. drażliwość, problemy z koncentracją, depresja, 
• zmniejszenie gęstości kości i większe ryzyko osteoporozy. 

Hipogonadyzm – leczenie 

W każdym przypadku hipogonadyzmu lekarze starają się dążyć do leczenia przyczynowego choroby podstawowej (np. choroby nowotworowej czy stanów zapalnych), ale wybór terapii zależy również od wieku pacjenta, nasilenia objawów oraz jego planów prokreacyjnych.

W przypadku mężczyzn standardowym leczeniem hipogonadyzmu jest suplementacja testosteronu w formie iniekcji, tabletek, żeli, plastrów, czopków, implantów podskórnych. Celem HTZ jest przywrócenie normalnego poziomu testosteronu i w zależności od potrzeb, poprawa libido, funkcji erekcyjnych, masy mięśniowej, gęstość kości czy nastroju.

Alternatywnie, ale wyłącznie w przypadku hipogonadyzmu wtórnego, stosuje się terapię zastępczą gonadotropiną kosmówkową (hCG), która pobudza syntezę testosteronu. Ta metoda jest wskazana u mężczyzn, którzy chcą zachować płodność, ponieważ nie hamuje spermatogenezy.  

W przypadku kobiet stosuje się suplementację estrogenami, często w połączeniu z progesteronem, w celu odtworzenia naturalnego cyklu hormonalnego. HTZ pomaga w łagodzeniu objawów niedoboru hormonów płciowych, takich jak uderzenia gorąca, suchość pochwy, zmiany nastroju oraz zmniejszenie gęstości kości i może być stosowana w formie tabletek, plastrów, żeli, kremów lub wkładek domacicznych.

Jeśli kobieta chciałaby w przyszłości zajść w ciążę, stosuje się terapię lekami stymulującymi owulację, takimi jak klomifen, gonadotropiny (FSH, LH) lub inne preparaty hormonalne. W niektórych przypadkach konieczne może być wspomaganie rozrodu, np. inseminacja domaciczna lub zapłodnienie in vitro (IVF).

To również może cię zainteresować:

Choroby jąder – przegląd najczęstszych problemów zdrowotnych męskich gonad